Cấu tạo xe nâng và nguyên lý hoạt động (xe nâng dầu, xe nâng điện)

Hiểu cấu tạo xe nâng giúp người quản lý kho chọn đúng xe, giúp người vận hành biết vì sao không được nâng quá tải hay ôm cua khi đang nâng cao, và giúp bộ phận bảo trì phát hiện hỏng hóc sớm. Bài viết này đi lần lượt qua các bộ phận chính của một chiếc xe nâng đối trọng (loại phổ biến nhất), phần khác biệt riêng của xe nâng điện, và giải thích nguyên lý hoạt động: vì sao một chiếc xe nặng vài tấn có thể nâng hàng nặng tương đương mà không bị lật.

Tổng quan: xe nâng gồm những cụm bộ phận nào?

Dù chạy dầu hay chạy điện, một chiếc xe nâng đối trọng đều có thể chia thành sáu cụm:

  1. Cụm công tác (nâng hạ): khung nâng, giá đỡ càng, càng nâng, xích nâng, xi lanh nâng và xi lanh nghiêng.
  2. Khung gầm và đối trọng: khung xe chịu lực, khối đối trọng ở đuôi.
  3. Nguồn động lực: động cơ đốt trong (dầu, xăng, gas) hoặc mô-tơ điện kèm ắc quy và bộ điều khiển.
  4. Hệ truyền động và di chuyển: hộp số, cầu chủ động, bánh xe, phanh.
  5. Hệ lái: vô lăng, bơm/van trợ lực lái, xi lanh lái, cầu lái phía sau.
  6. Hệ thủy lực: thùng dầu, bơm, van điều khiển, đường ống và các xi lanh.

Ngoài ra là cabin, ghế lái, khung bảo vệ đầu, bảng đồng hồ và các thiết bị an toàn (đèn, còi, đèn cảnh báo lùi, dây an toàn).

 

Cụm công tác: khung nâng, càng nâng, xích và xi lanh

Khung nâng (mast)

Khung nâng là kết cấu thép dạng chữ U (hoặc chữ I) đặt thẳng đứng phía trước xe, gồm một khung ngoài cố định và một hay nhiều khung trong trượt lồng bên trong nhờ các con lăn. Số tầng khung quyết định chiều cao nâng và chiều cao thu gọn của xe:

  • Khung tiêu chuẩn 2 tầng: phổ biến nhất trên xe 1,5–5 tấn, chiều cao nâng thường 3–4 m. Khung trong bắt đầu nhô lên gần như ngay khi càng nâng, nên khoảng nâng tự do chỉ vài chục đến khoảng 150 mm.
  • Khung 2 tầng nâng tự do toàn phần (duplex full free lift): có thêm xi lanh giữa, càng đi lên hết chiều cao khung trong rồi khung trong mới bắt đầu nhô lên. Đây là cấu hình hay dùng khi làm việc trong container, dưới trần thấp hoặc qua cửa kho.
  • Khung 3 tầng (triplex): thường kèm nâng tự do toàn phần, chiều cao nâng lớn (thường 4,5–6 m hoặc hơn) trong khi chiều cao thu gọn vẫn thấp, dùng cho kho kệ cao. Đổi lại, khung nặng hơn, tầm nhìn qua khung hẹp hơn và tải cho phép ở độ cao tối đa giảm nhiều hơn.

Thông số nâng tự do (free lift) là khoảng càng đi lên trước khi chiều cao tổng của xe bắt đầu tăng. Khi cần đóng rút hàng trong container, người thuê nên hỏi rõ chiều cao thu gọn và free lift của xe.

 

 

Giá đỡ càng (carriage) và càng nâng (fork)

Giá đỡ càng là tấm khung trượt trên khung nâng trong cùng, có thanh ngang để treo càng và tấm chắn tải (load backrest) ngăn hàng đổ về phía người lái. Càng nâng là hai thanh thép rèn hình chữ L, có chốt khóa để điều chỉnh khoảng cách giữa hai càng theo kích thước pallet. Chiều dài càng phổ biến 1.070–1.220 mm; với hàng dài có thể lắp càng nối, nhưng khi đó tâm hàng dịch ra xa và tải cho phép giảm.

Nhiều xe được lắp thêm bộ dịch giá (side shifter) để dịch cả giá càng sang trái/phải vài chục mm, hoặc các phụ kiện chuyên dụng như kẹp giấy cuộn, kẹp thùng carton, càng xoay. Mỗi phụ kiện đều làm giảm tải trọng thực tế của xe, cần kiểm tra nhãn tải đi kèm.

Càng nâng là chi tiết chịu lực trực tiếp; càng bị mòn gót, nứt ở góc chữ L hoặc cong vênh phải thay, không hàn sửa.

Xích nâng và puly

Xích nâng là xích lá (leaf chain) nối giá đỡ càng với khung nâng, vắt qua puly gắn ở đầu cần xi lanh nâng. Đây là chi tiết an toàn quan trọng: xích giãn, khô dầu, mòn chốt hoặc hai sợi xích chùng không đều sẽ làm càng nghiêng, kẹt hoặc trong trường hợp xấu là đứt khi đang nâng tải.

Xi lanh nâng và xi lanh nghiêng

Xi lanh nâng (thường một hoặc hai xi lanh đặt dọc khung nâng, khung 3 tầng có thêm xi lanh free lift ở giữa) đẩy khung trong và giá càng đi lên khi được cấp dầu áp lực. Khi hạ, dầu được xả về thùng qua van điều khiển và van hạn chế tốc độ hạ, nên càng hạ bằng trọng lượng của chính nó và tải.

Xi lanh nghiêng là hai xi lanh tác động kép nối khung xe với khung nâng, cho phép ngả khung nâng ra trước (để đặt/lấy hàng) hoặc ngả về sau (để giữ hàng ổn định khi di chuyển). Góc nghiêng điển hình khoảng 6° ra trước và 10–12° về sau, tùy model.

 

Khung gầm, đối trọng và khung bảo vệ đầu

Khung gầm là kết cấu thép hàn chịu toàn bộ lực từ khung nâng, đối trọng, cầu trước và cầu sau. Trên khung gầm bố trí động cơ hoặc khoang ắc quy, thùng nhiên liệu, thùng dầu thủy lực.

Đối trọng là khối gang đúc nặng ở đuôi xe, có nhiệm vụ cân bằng mô-men lật do tải ở càng gây ra. Ở xe nâng điện, chính khối ắc quy nặng đặt dưới ghế lái cũng góp phần làm đối trọng, nên đối trọng gang của xe điện thường nhỏ hơn xe dầu cùng tải. Không được tự ý chất thêm vật nặng hoặc cho người ngồi lên đuôi xe để “tăng đối trọng”: khung xe, cầu và lốp không được thiết kế cho mức tải đó.

Khung bảo vệ đầu (overhead guard) là khung thép phía trên ghế lái, bảo vệ người lái khỏi hàng rơi từ trên cao. Kết hợp với dây an toàn, đây là hai trang bị giữ an toàn cho người lái khi xe bị lật. Một số xe có cabin kín, điều hòa cho môi trường bụi hoặc nắng nóng.

Nguồn động lực: động cơ đốt trong và mô-tơ điện

Xe nâng động cơ đốt trong

Xe nâng dầu dùng động cơ diesel 4 kỳ; xe xăng/gas dùng động cơ đánh lửa. Động cơ vừa dẫn động bánh xe qua hộp số, vừa quay trực tiếp bơm thủy lực (bơm thường lắp phía sau hộp số hoặc đầu trục bơm), nên muốn nâng nhanh người lái phải tăng ga. Các hệ thống phụ trợ gồm hệ làm mát (két nước, quạt), hệ nhiên liệu, hệ lọc gió, hệ khí xả và hệ điện khởi động (ắc quy 12/24 V, máy đề, máy phát).

Hệ truyền động

Đa số xe nâng đốt trong hiện nay dùng hộp số tự động thủy lực gồm bộ biến mô (torque converter) và ly hợp thủy lực tiến/lùi: người lái chỉ cần gạt cần tiến – lùi và đạp ga, xe khởi hành êm, đổi chiều nhanh. Một số xe đời cũ hoặc xe giá rẻ dùng hộp số cơ khí có bàn đạp côn. Mô-men từ hộp số truyền qua vi sai tới cầu trước (cầu chủ động) – nơi đặt bánh dẫn động và cũng là nơi chịu phần lớn tải khi nâng hàng.

Hệ lái và bánh xe

Xe nâng đối trọng lái bằng bánh sau. Vì vậy đuôi xe văng ra rất rộng khi quay, khác hẳn ô tô – đây là nguyên nhân của nhiều va chạm trong kho. Hệ lái thủy lực gồm van lái (orbitrol) dưới vô lăng, xi lanh lái trên cầu sau và được cấp dầu từ bơm chung hoặc bơm riêng.

Bánh xe có hai loại chính: lốp đặc (không lo thủng, phù hợp nhà xưởng có mạt sắt, đinh vít) và lốp hơi (êm hơn, bám tốt hơn trên sân bãi gồ ghề, nhưng có nguy cơ thủng). Xe đứng lái và xe nâng tay dùng bánh polyurethane nhỏ, chỉ chạy được trên nền phẳng.

Hệ phanh

Phanh chân (phanh công tác) thường là phanh tang trống thủy lực ở bánh trước; một số xe dùng phanh đĩa ướt kín dầu, bền hơn trong môi trường bụi. Phanh tay (phanh đỗ) giữ xe khi dừng. Trên nhiều xe đốt trong có bàn đạp nhích (inching) giúp xe di chuyển rất chậm trong khi động cơ vẫn chạy ga cao để nâng hàng nhanh.

Hệ thủy lực: trái tim của chuyển động nâng hạ

Hệ thủy lực xe nâng gồm:

  • Thùng dầu thủy lực có lọc hút và lọc hồi;
  • Bơm bánh răng tạo dòng dầu có áp suất;
  • Cụm van điều khiển (van phân phối nhiều tay gạt) cho nâng/hạ, nghiêng và các phụ kiện; trong cụm có van an toàn giới hạn áp suất tối đa;
  • Van chống tụt / van hạn chế tốc độ hạ giúp càng không rơi tự do khi đứt ống;
  • Ống dẫn, khớp nối và các xi lanh nâng, nghiêng, lái.

Dầu bị bẩn hoặc thiếu sẽ làm bơm kêu, nâng yếu, càng tự tụt khi đang giữ tải. Rò rỉ dầu ở phớt xi lanh là lỗi thường gặp nhất và cần xử lý sớm. Tham khảo bài 10 lỗi thường gặp nhất trên xe nâng hàng và hướng xử lý.

Cấu tạo xe nâng điện có gì khác?

Phần khung nâng, càng, xích và xi lanh của xe nâng điện cơ bản giống xe nâng dầu. Khác biệt nằm ở nguồn động lực và hệ điều khiển:

  • Ắc quy kéo (traction battery): khối pin lớn đặt dưới ghế lái, điện áp phổ biến 24 V, 48 V hoặc 80 V tùy tải trọng xe. Có hai công nghệ chính: ắc quy axit-chì (giá thấp hơn, nặng, cần châm nước cất và sạc đủ chu kỳ) và pin lithium (LiFePO4) (nhẹ hơn, sạc nhanh, có thể sạc bù giữa ca, gần như không cần bảo dưỡng, nhưng giá đầu tư cao).
  • Mô-tơ di chuyển và mô-tơ bơm: xe hiện đại chủ yếu dùng mô-tơ xoay chiều (AC) không chổi than, bền và ít bảo dưỡng hơn mô-tơ DC đời cũ. Xe 4 bánh thường có một hoặc hai mô-tơ di chuyển; xe 3 bánh nhiều model dùng hai mô-tơ dẫn động bánh trước. Mô-tơ bơm riêng chỉ chạy khi có lệnh nâng, nghiêng hoặc lái.
  • Bộ điều khiển (controller): mạch điện tử công suất điều khiển tốc độ, mô-men của mô-tơ theo bàn đạp ga, thực hiện phanh tái sinh (thu hồi năng lượng khi nhả ga hoặc đổi chiều), giới hạn tốc độ và báo lỗi qua mã trên màn hình.
  • Bộ sạc: có thể là sạc rời đặt ở trạm sạc hoặc sạc tích hợp trên xe; phải dùng đúng điện áp, dòng sạc và loại pin.
  • Hệ phanh điện từ trên nhiều model, tự giữ xe khi người lái rời ghế.

Vì không có động cơ, hộp số, két nước, xe nâng điện có ít chi tiết hao mòn hơn; bù lại, tuổi thọ và chi phí xe phụ thuộc nhiều vào ắc quy. Tham khảo thêm cách chọn pin điện cho từng dòng xe nâng hàng và bí quyết kéo dài tuổi thọ pin lithium xe nâng điện.

Xe nâng đứng lái và xe nâng tay điện có cấu tạo gọn hơn: mô-tơ di chuyển gắn liền bánh lái, tay lái kiểu cần (tiller) hoặc vô lăng nhỏ, khung nâng có cơ cấu vươn (reach) hoặc càng nâng thấp đặt trên hai bánh tải nhỏ phía trước.

 

Nguyên lý hoạt động của xe nâng

1. Nguyên lý nâng bằng thủy lực

Khi người lái kéo cần nâng, van điều khiển mở đường cho dầu từ bơm đi vào xi lanh nâng. Theo định luật Pascal, áp suất dầu truyền đều lên toàn bộ bề mặt piston, tạo ra lực đẩy bằng áp suất nhân với diện tích piston. Vì vậy chỉ cần một bơm nhỏ tạo áp suất cao, xi lanh có đường kính vừa phải đã đẩy được tải hàng tấn. Khi đẩy cần về vị trí hạ, van mở đường hồi: dầu trong xi lanh chảy về thùng, càng hạ xuống nhờ trọng lực, tốc độ hạ được giới hạn bằng van tiết lưu.

2. Cơ cấu xích – puly: càng đi nhanh gấp đôi xi lanh

Một đầu xích nâng được neo cố định vào khung ngoài (hoặc thân xi lanh), vắt qua puly trên đỉnh cần xi lanh, đầu kia nối với giá đỡ càng. Khi cần xi lanh đi lên một đoạn, puly cũng đi lên đoạn đó, nhưng đoạn xích phía giá càng được “rút” thêm một đoạn bằng chừng ấy, nên giá càng đi lên gấp đôi hành trình xi lanh – với tốc độ gấp đôi. Đây là nguyên lý ròng rọc động đảo chiều: được lợi về quãng đường và tốc độ, thiệt về lực (xi lanh phải chịu lực gấp đôi tải). Nhờ vậy xe chỉ cần xi lanh ngắn mà vẫn nâng cao được vài mét.

3. Nguyên lý đòn bẩy và đối trọng

Xe nâng đối trọng làm việc như một chiếc cân đòn bẩy, với điểm tựa là trục bánh trước. Phía trước điểm tựa là mô-men lật do tải gây ra (khối lượng hàng × khoảng cách từ trọng tâm hàng tới trục bánh trước). Phía sau là mô-men giữ do trọng lượng xe và đối trọng gây ra. Xe còn ổn định khi mô-men giữ lớn hơn mô-men lật, có biên an toàn theo tiêu chuẩn thiết kế.

Hệ quả thực tế: cùng một kiện hàng, nếu đặt sát vào giá càng thì an toàn, nhưng nếu chỉ xúc mũi càng (hàng nằm xa) thì mô-men lật tăng và xe có thể chổng đuôi. Ngả khung nâng ra trước khi đang nâng cao cũng kéo trọng tâm hàng ra xa, làm giảm độ ổn định.

4. Tâm tải và biểu đồ tải

Tâm tải (load center) là khoảng cách từ mặt đứng của càng tới trọng tâm của hàng. Tải định mức của xe được tính ở một tâm tải chuẩn, phổ biến là 500 mm với xe đến khoảng 5 tấn (tương ứng pallet dài 1.000 mm, hàng phân bố đều); xe tải lớn thường được công bố ở tâm tải 600 mm hoặc lớn hơn tùy hãng.

Mỗi xe có biểu đồ tải (load chart) gắn trong cabin, cho biết tải cho phép giảm thế nào khi tâm tải tăng và khi nâng lên độ cao lớn. Ví dụ, xe ghi “2.500 kg tại 500 mm” sẽ chỉ được nâng ít hơn 2.500 kg nếu kiện hàng dài khiến trọng tâm nằm ở 700 mm, hoặc khi nâng lên gần chiều cao tối đa với khung 3 tầng. Lắp phụ kiện như kẹp, càng nối, side shifter cũng làm giảm tải cho phép. Khi thuê xe để nâng máy móc có trọng tâm lệch, nên gửi kích thước và khối lượng kiện để được tính xe phù hợp.

5. Tam giác ổn định của xe nâng 4 bánh

Xe nâng đối trọng 4 bánh có cầu sau lắc được quanh một chốt ở giữa (để bốn bánh luôn bám đất). Vì vậy về mặt ổn định, xe được tựa trên ba điểm: hai bánh trước và chốt giữa cầu sau, tạo thành tam giác ổn định. Trọng tâm tổng hợp của xe và tải phải luôn nằm trong tam giác này; nếu nó ra ngoài cạnh trước, xe chúi về trước; nếu ra ngoài cạnh bên, xe lật nghiêng.

Khi nâng hàng lên cao, trọng tâm tổng hợp dịch lên trên và ra trước, nên chỉ cần một lực ngang nhỏ (quay vòng gấp, phanh gấp, đi trên dốc nghiêng ngang, ổ gà) là trọng tâm vượt ra ngoài tam giác. Đây là lý do của các nguyên tắc vận hành cơ bản: di chuyển với càng hạ thấp cách mặt đất khoảng 15–20 cm, khung nâng ngả về sau; không quay vòng khi đang nâng cao; đi lên/xuống dốc với tải hướng về phía đỉnh dốc. Xem thêm tiêu chuẩn vận hành xe nâng hàng trong nhà xưởng công nghiệp.

Kiểm tra và bảo dưỡng theo cấu tạo

Từ cấu tạo trên, có thể rút ra danh sách kiểm tra đầu ca ngắn gọn cho người vận hành:

  • Càng và xích nâng: không nứt, cong, mòn bất thường; hai sợi xích căng đều, có dầu bôi trơn.
  • Hệ thủy lực: mức dầu đủ, không rò rỉ ở xi lanh, ống; càng không tự tụt khi giữ tải.
  • Bánh xe: lốp không rách, mòn quá vạch; lốp hơi đủ áp suất.
  • Phanh, còi, đèn, đèn cảnh báo: hoạt động bình thường.
  • Xe dầu: mức dầu máy, nước làm mát, nhiên liệu. Xe điện: mức sạc, đầu cực ắc quy sạch, chặt; với ắc quy axit-chì kiểm tra mức dung dịch.

Bảo dưỡng định kỳ (thay dầu máy, dầu thủy lực, lọc, kiểm tra hộp số, phanh, xích) nên theo khuyến cáo giờ chạy của nhà sản xuất. Xe nâng có tải trọng từ 1 tấn trở lên thuộc nhóm thiết bị phải kiểm định an toàn định kỳ theo quy định.

 

Câu hỏi thường gặp

Bộ phận nào quan trọng nhất trên xe nâng?

Không có bộ phận nào “quan trọng nhất”, nhưng cụm công tác (càng, xích, xi lanh) và hệ thủy lực liên quan trực tiếp tới an toàn khi nâng tải, nên cần được kiểm tra hằng ngày.

Vì sao xe nâng lái bằng bánh sau?

Bánh trước phải chịu phần lớn tải khi nâng hàng và là điểm tựa của xe, nên được dùng để dẫn động. Lái bánh sau giúp xe quay đầu trong bán kính nhỏ, nhưng đuôi xe sẽ văng rộng khi rẽ.

Xe nâng điện có hộp số không?

Xe nâng điện không có hộp số nhiều cấp như xe dầu. Mô-tơ truyền động qua cụm giảm tốc tới bánh xe, tốc độ và chiều chuyển động do bộ điều khiển điện tử quyết định.

Tâm tải 500 mm nghĩa là gì?

Là tải định mức của xe được tính khi trọng tâm hàng cách mặt đứng của càng 500 mm. Hàng dài hơn hoặc lệch tâm thì tải cho phép thấp hơn, cần xem biểu đồ tải của xe.

Thuê xe nâng được bảo dưỡng sẵn

Nếu doanh nghiệp không muốn tự lo bảo dưỡng, kiểm định cho xe nâng, có thể thuê xe theo ca, theo tháng tại MC Industries. Xem chi tiết dịch vụ và bảng giá tham khảo tại trang cho thuê xe nâng hàng, hoặc liên hệ để được tư vấn chọn xe theo tải trọng và chiều cao nâng.

VIDEO LIÊN QUAN TỚI NGƯỜI DÙNG:

KHÁCH HÀNG TIÊU BIỂU CỦA MC INDUSTRIES:

Công ty Trách nhiệm hữu hạn Fong Ho
Công ty Trách nhiệm hữu hạn Fong Ho

Số dự án: 1

Số thiết bị: 1

Công ty TNHH đầu tư và phát triển xây dựng Đăng Khoa
Công ty TNHH đầu tư và phát triển xây dựng Đăng Khoa

Số dự án: 1

Số thiết bị: 1

CÔNG TY CỔ PHẦN MONDELEZ KINH ĐÔ VIỆT NAM
CÔNG TY CỔ PHẦN MONDELEZ KINH ĐÔ VIỆT NAM

Số dự án: 1

Số thiết bị: 1

Công ty TNHH Number One Hà Nam
Công ty TNHH Number One Hà Nam

Số dự án: 1

Số thiết bị: 2

CÔNG TY TNHH KHOA HỌC KỸ THUẬT AVC (VIỆT NAM)
CÔNG TY TNHH KHOA HỌC KỸ THUẬT AVC (VIỆT NAM)

Số dự án: 1

Số thiết bị: 7

Công ty TNHH Coasia Optics Vina
Công ty TNHH Coasia Optics Vina

Số dự án: 1

Số thiết bị: 1

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *